BUGÜNÜN YAZISI | Taha'nın Kitabı'nda savaşYazılma tarihi: 24 Ekim 2026
BAŞLIK:

Taha'nın Kitabı'nda savaş: kavis, yarasa ve cebir

YAZAR:Muhammed İkbal Yılmaz

Sezai Karakoç'un 1967–1968 yıllarına tarihlenen "Taha'nın Kitabı", Gün Doğmadan'da altıncı sağnak olarak yer alıyor. Şairin bölüm başındaki kısa açıklamasına göre bu bir "insan sağnağı"dır: Konusu, insandaki insanlığın yeşerip solması ve yeniden dirilişidir.1 Bu yazıda kitabın ikinci bölümünü, "Savaş"ı (s. 306–316) okuyorum. Bölüm altı başlıktan oluşuyor.

Bölüm bir soru dizisiyle açılıyor (s. 306–307): Taha'nın gözünde beliren kavis içeriden mi doğuyor, yoksa dışarıdan mı saldırıyor? Sorular önce doğadan geliyor: kendiliğinden ağaran tepeler, ağustos böcekleri, kızgın bir peteğe benzetilen güneş, bal arılarına benzetilen yıldızlar. Sonra bedene ve kente dönüyor: büyük kan dolaşımındaki bir bozukluk, İstanbul sularında yeni bir çocuk, kasaplarda asılı kravatlar. Ardından şair rüzgârdan peygamberlerin esintisini getirmesini istiyor. Basra'yı, Bağdat'ı, Şam'ı taşıyan develerden, Kudüs'ü Mekke'ye taşıma dileğinden söz ediyor ve bu coğrafyayı Dicle, Fırat, Kızılırmak, Sakarya ve Porsuk'la, kevser ve zemzemle aynı kıtaya bağlıyor. Kitabın tarihlendiği yıllar, Doğu Kudüs'ün İsrail denetimine geçtiği Haziran 1967 Arap–İsrail Savaşı'yla aynı döneme denk geliyor; Kudüs'e yapılan gönderme bu bağlamda da okunabilir.

"Taha'nın yarasalarla savaşı"nda (s. 307–309) kente kaynayan bir kireç gibi bir akşam çöküyor ve insanlar bir hava baskınından kaçar gibi sığınaklara doluyor. Yarasalar geceden çıkıyor. Uzun bir dize dizisi her birinin sesini başka bir şeyle tanımlıyor: caddeyi süpüren, bacalarda tutuşan, lağım gibi akan, aynaları paslandıran sesler. Yarasalar sesleriyle görüyor; şair, karanlıkta yankıyla yön bulmayı bir düşünme biçiminin imgesine çeviriyor. Taha'nın sesi bu seslerin altında kalıyor; suları çağıracak bir ikindi, kuşları çağıracak bir kuşluk vakti yoktur. Kalbini Kur'an'ın muşambalarına sarıyor ve çocukluğunda öğrendiği kelimeleri hatırlıyor; şair onlara "uranyum" sıfatını veriyor. Bölüm, yarasaların aynı sesleri yineleyen dizelerle kendilerini tanıttığı bir sahneyle bitiyor.

İki hücum (s. 309–310 ve 313–315) savaşın iki ayrı yüzünü gösteriyor. Birincisinde Taha yarasaların baskın niyetini seziyor ama savaşın tekniğini bilmiyor. Kavis artık bir kâbustan arta kalandır. Ölüm, içi boş ama kenarlarıyla doğrayan bir çerçeve, bir geometri olarak görünüyor. Hücum, yarasa etkisinden kurtaracak kesin belgenin nerede olduğu sorusuna dönüşüyor. Yarasalar onu bir ölüm muştucusu sanıp saldırıyor; Taha kendini bir linçten zor kurtarıyor. İkincisinde Taha eline yas çubukları alıp yarasaların üstüne yürüyor, göğe gerili yarasa tellerini kırıyor, bir ırmak kıyısındaki öğle güneşinin anısını yardıma çağırıyor ve savaşını bütünlüyor. Ardından bir soytarı uykuya, örtünmeye ve göçe çağırıyor. Duvarın ötesinden gelen bir yankı ise bambaşka bir yer anlatıyor: ipekten sedirler, inci gibi çocuklar, yetmiş iki vakit ve her vaktin bahar olduğu bir mevsim. Yankının anlattıkları okuru Edirnekapı'dan Üsküdar sokaklarına, Karacaahmet'in sularına götürüyor ve Cebrail ile İsrafil'in Sûr'una bağlanıyor.

İki hücumun arasına ve sonuna konan "Doktorun karşısında" bölümleri tonu değiştiriyor: Taha bir doktorla konuşuyor. İlkinde (s. 310–313) Taha doktora bir kavisi olduğunu söylüyor ve ona tekrar tekrar Süryani olup olmadığını soruyor. Doktor her seferinde kendisinin değil, arkadaşının Süryani olduğunu söylüyor. Bu yinelenen soru ve cevap, Taha'nın İncil, Lazarus, Meryem ve mermer üzerine söyledikleri arasında bir nakarat işlevi görüyor. Taha karşısındakilerin İncil'den yola çıkıp yolunu şaşırdığını, sevdiklerini mermere işleyip sonra mermere taptıklarını söylüyor. Konuşma, doktorun doktordan başka bir şey olmadığı yargısıyla kapanıyor.

İkinci "Doktorun karşısında" (s. 315–316) bölümün kanımca en çarpıcı sayfasıdır. Taha doktora çocukluğunda çok cebir okuduğunu anlatıyor. Bütün bilgileri cebire çevirmiştir. Hatta diyor ki:

Ben çocukluğumda çok cebir okudum doktor
Cebire çevirdim boyuna bilgileri
Bir ara yok olmuştu geometri
Enlemler endi boylamlar boydu
Dağlar yükseklik ırmaklar çizgi
Ülkeler ya üçgen ya dörtgen ya yamuk
Sonra a b c … n
Sonra 1 2 3 … sonsuz
Coğrafya da böylece cebre giderdi
Tarih zaten cebirdi
Felsefe (0), din (1) di
Sonra aradım cebirin cebirini
Cebirin cebiri de elbet bir cebirdi
Ekmeği cebir diliyle istedim de vermediler
Suyu rakama çevirdim içirmediler
Yalnız kan kaçıyordu elimden (s. 315)

Bu dizelerde enlemler en, boylamlar boy, dağlar yükseklik, ırmaklar çizgi olmuş; ülkeler üçgene, dörtgene, yamuğa dönmüş; harfler n'ye, sayılar sonsuza kadar sıralanmış. Coğrafya da tarih de cebire indirgenmiş, felsefe 0'a, din 1'e karşılık gelmiştir. Ama cebirin diliyle istediği ekmeği ona vermemiş, rakama çevirdiği suyu içirmemişlerdir; elinden yalnızca kan kaçıyor. Taha kanı soyuta çeviremediğini söylüyor. Arkasından sınırı geçtiğini söyleyen bir ses geliyor. Güneş Kapalıçarşı'da batıyor, sahaflar yanıyor ve yarasalar yepyeni bir cebir buluyor: Batı artık yok eden sayılara, Doğu tükenen rakamlara dönüşmüştür. Bölüm, Doğu'yu da Batı'yı da bilen ve onları kendi cebirine çevirecek birinin bir gün geleceği beklentisiyle bitiyor.

Bu sayfalarda savaş bir cephe savaşı değildir. Yarasalar, ışık yerine yankıya güvenen, karanlıkta sesle yön bulan bir düşünme biçimine benziyor. Cebir sahnesi bunun en açık hâlidir: Her şeyi ölçüye ve sayıya çeviren bir zihin, ekmek ve su karşısında çaresiz kalıyor. Kan, yani insanın nefsi, soyutlamaya direniyor. Karakoç çıkış yolunu cebiri reddetmekte aramıyor; onu kendi cebirine çevirebilecek birinin gelişini bekliyor.

Notlar


  1. Sezai Karakoç, "Taha'nın Kitabı" (1967–1968), Gün Doğmadan, 19. baskı (İstanbul: Diriliş Yayınları, 2020), s. 306–316, ISBN 9786057144072. ↑

Atıf: Yılmaz, M. İ. (2026). Taha'nın Kitabı'nda savaş: kavis, yarasa ve cebir. https://muhammedikbalyilmaz.com/posts/tahanin-kitabi-savas

Bugünün yazısı · 734 kelime · 3 dk okuma