Errol Pusher, Saraybosna Üniversitesi İktisat Fakültesi’nde doçentti. Adı ders programlarının sağ üst köşesinde, ikinci kattaki kapının kararmış pirinç tabelasında, dekanlıktan gelen yazıların “ilgi” satırında hep doğru yazılırdı. Bu düzen bir zamanlar ona güven vermişti. Son yıllarda ise kendi hayatında bir kiracı gibi dolaştığını hissediyordu: kirasını aksatmayan, merdivende komşusuna selam veren, duvardaki çiviye bile dokunmaya çekinen bir kiracı.
Ekimin son haftasıydı. Igman tarafından gelen alçak ikindi ışığı Başçarşı’nın kurşun kubbelerini bakır rengine boyuyor, Avusturya’dan kalma sarı cephelerin üstüne pencerelerin uzun gölgelerini yatırıyordu. Havada közlenmiş kestane, kömür dumanı ve nehirden gelen ıslak taş kokusu vardı. Cephelerin çoğu sıvanmıştı; yine de pencere kenarlarında, balkon diplerinde, yeni boyanın altından şarapnelin açtığı çiçek biçimli oyuklar seçiliyordu. Kaldırımlardaki oyukların bazılarına kırmızı reçine dökülmüştü. Şehir onlara “Saraybosna gülleri” derdi. Turistler eğilip fotoğraflarını çeker, yerliler üstlerine basmamak için adımlarını kısaltırdı.
Kuşatma başladığında Errol dokuz yaşındaydı. Nisan 1992’de kurulup Şubat 1996’ya kadar çözülmeyen bu çember, tam bin dört yüz yirmi beş gün sürmüştü. Hafızasında kalanlar hep küçük şeylerdi. Babasından kalan kitapları annesinin sobaya atmadan önce yüksek sesle okuması; her yanan sayfayla annesinin sesi biraz daha kısılırdı. Su kuyruğunda boş bidonların birbirine çarparken çıkardığı kof ses. Zmaja od Bosne caddesini koşarak geçerken kulağının dibinden geçen havanın ince ıslığı. Dünya o caddeye “Keskin Nişancı Sokağı” adını takmıştı; mahalledekiler ad koymaz, yalnızca başlarını eğip koşarlardı. Ağustos 1992’de bir gece Vijećnica yanmış, kütüphanenin külleri günlerce şehrin üstüne kar gibi yağmıştı. Errol avucuna düşen, kenarı kıvrılmış bir kâğıt parçasındaki yarı yanmış Arap harflerini sökmeye çalışmıştı; o daha beceremeden kâğıt parmaklarının arasında ufalanmıştı. Şubat 1994’te Markale pazarına düşen tek bir havan mermisi altmış sekiz kişiyi öldürmüştü; ertesi yılın yazında aynı tezgâhların arası bir kez daha kana bulanmıştı. Butmir’de, havaalanı pistinin altından kazılan sekiz yüz metrelik tünelden un, ilaç ve cephane girmiş; insanlar sırtlarında çuvallarla, iki büklüm, dizlerine kadar çamurlu suyun içinde yürümüşlerdi.
Bunları kimseye anlatmazdı. Öğrencileri sorduğunda gülümser, konuyu Bretton Woods’a ya da enflasyon hedeflemesine çevirirdi.
Sabahları bir fincan koyu kahve ve iki sigara, öğleye doğru bir bardak çeşme suyu, akşamları bazen bir muz. Bu düzene perhiz demek zordu. Daha çok, sofraya fazla yaklaşmamayı çocukken öğrenmiş bir adamın terbiyesine benziyordu.
O gün son dersten çıkıp fakültenin arka bahçesine yürüdü. Ihlamurlar yapraklarını dökmeye başlamıştı; sararmış yapraklar taş yolun derzlerine dolmuş, ayak altında kuru bir hışırtı çıkarıyordu. Kenardaki banklardan birine oturdu, sigarasını yaktı, iki nefes çekti, sonra bankın demir koluna bastırıp söndürdü. Son zamanlarda her şeyi böyle yarıda bırakıyordu: yazmaya başladığı makaleyi, annesine yazacağı mektubu, üç yazdır ertelediği Mostar yolculuğunu.
Az sonra bankın öbür ucuna bir ihtiyar oturdu. Saçları büsbütün ağarmıştı; üstünde dirsekleri parlamış, rengi atmış bir yün ceket vardı. Elleri bir duvar ustasınınkiler gibi kalındı; tırnak diplerinde kireç izi vardı, derisi yer yer çatlamıştı. Bir süre ikisi de konuşmadı. Bir serçe yolun ortasına kondu, bir yaprağı gagasıyla çevirdi ve uçup gitti.
“İnsan en çok ne zaman yorulur, biliyor musun?” dedi ihtiyar. Cevap beklemeden sürdürdü: “Sırtındaki yükü kader sanmaya başladığında. Oysa Tanrı kimseye taşıyamayacağı yükü vermez.1 Yorgunluğun çoğu, yükü yanlış omza almaktan gelir. Bir kısmı da rüzgârı arkasına almadan yola çıkmaktan. Rüzgâra karşı yürüyen adam, elindeki bir torba ekmeği bile dağ gibi taşır.”
Errol, belki yıllar sonra ilk kez, bir yabancıya işinden söz etti: derslerden, yayın puanlarından, yazıp kimsenin okumadığı makalelerden, her dönem biraz daha boşalan sınıflardan. İhtiyar başını hafifçe yana eğip dinledi. Sonra kendi işini anlattı. Kırk yıl duvar örmüştü. Kuşatmada yıkılan duvarların bir kısmını yeniden, bazılarını üç kez örmüştü. Evlerin nasıl çöktüğünü bilirdi: kimisi bir gecede, bir mermiyle; kimisi kırk yılda, içindekiler birbirine küsüp sustukça. Memleketlerin de böyle çöktüğünü söyledi; kimisi topla, kimisi suskunlukla. Bazı yıkımlar rahmetti; insanı temelden yeniden kurulmaya zorlardı. Bazılarıysa ömür boyu enkazın içinde, molozların arasından eşya arayarak yaşamaktı.
“Eskiler ne güzel söylemiş,” dedi, gözlerini karşıdaki ıhlamura dikerek. “Bu dünya bir yapıl, yıkıl dünyası. Ben bunu mala elimdeyken öğrendim. Kimse bir taşı sonsuza dek yerinde tutamaz. Kalan şey, taşı kimin, hangi niyetle koyduğu.”
Errol, insanın bazen yaşamayı sürdürüp hayata razı gelmediğini söyledi. Bunu söylerken sesinin bu kadar yorgun çıkmasına kendisi de şaşırdı. İhtiyar başını salladı. Şahitlikten söz etti; sabrın oturup beklemekle ilgisi olmadığını, bir iş, belki bir zanaat olduğunu söyledi. Sevginin insana bırakılmış bir emanet olduğunu, ahlakını bırakan adamın kendini hafiflemiş sandığını, oysa bırakılan her şeyin bir gün dönüp yeniden sırta bindiğini anlattı.
“Terk edilmiş insan Tanrı’yı arar,” dedi. “Bazı insanlar tarihe ad olarak geçmez. Ama tarih onların omuzlarında yürür.”
Kalkarken ceketinin düğmelerini tek tek ilikledi.
“Tarihi kazananlar yazar, evlat. Kendi şehrine bak; şurada, Kovači’de yatan adamı bugünün çocuklarından kaçı tanıyor? Drina’nın kıyısına, Srebrenitsa’ya bak. Barışı korumaya gelen askerlerin gözü önünde sekiz bin insan götürüldü. O temmuz Avrupa neredeydi? Şimdi her yıl çelenk gönderiyorlar; kurdeleleri yağmurda soluyor.”
Errol adını sordu. İhtiyar kireçli elini kaldırdı. “İsimler yolun sonunda hatırlanır,” dedi ve ıhlamurların arasından ağır ağır yürüyüp gitti. Yaprakların hışırtısı bir süre daha duyuldu, sonra o da kesildi.
Errol yerinden kalkmadı. Zihninde bir gemi belirmişti: önce sisin içinden bir silüet, sonra katranlı tahtalarıyla, yamalı yelkenleriyle, halatların gıcırtısıyla.
Güvertede İzzet Reis vardı; hapishanede tuttuğu notları dizlerinin üstüne açmış, kalemle bir şeyler ekliyordu. Hicret gecesi Peygamber’in yatağına uzanıp kapıdaki kılıçların sabahını bekleyen Ali bin Ebû Tâlib oradaydı. Mevlânâ, Şems’in gidişinden sonraki o uzun Konya kışının içinden çıkıp gelmişti; cübbesinin eteklerinde hâlâ kar vardı. Hz. Peygamber oradaydı. Sürgünde vatanını mısralara saklayan şair Celil Kâmuran oradaydı. Bir eylül sabahı darağacına yürüyen Adil Bey ile Necdet Bey, aynı davanın yükünü paylaşan arkadaşları Fahri Bey’le yan yana duruyordu. Tahtından indirilip bir sarayın perdeleri hep çekili odalarında ömrünü tamamlayan iki hükümdar oradaydı. New York’ta bir salonda konuşurken kurşunla susturulan Malik Şahbaz oradaydı. Yumruğunu yalnız ringde kaldırmayan, savaşa gitmeyi reddettiği gün unvanını da en verimli yıllarını da masaya bırakan Louisvilleli boksör oradaydı. Manastır’da bir sokak köşesinde vurulan yaşlı Paşa da oradaydı.
Yolcuların hepsi Doğu’dan gelmemişti. Ömrünü Doğu’nun şiirini Batı’ya anlatmaya veren Annemarie Schimmel oradaydı; Mevlânâ’yı Almancaya taşırken her mısrada iki kıyı arasına bir köprü atmıştı.2 Yasnaya Polyana’da toprağını köylüleriyle bölüşmeye çalışan, seksen iki yaşında bir kasım gecesi evinden çıkıp küçük bir istasyonun bekleme odasında ölen Tolstoy oradaydı.3 Orgcu, ilahiyatçı ve hekim olarak Lambaréné’de, ormanın ortasında hastane kuran Albert Schweitzer oradaydı; ellerinde Bach’ın notalarıyla iyot kokusu birbirine karışmıştı. Fabrika işçileriyle aynı tezgâhta çalışmakta, aynı tayınla yetinmekte ısrar eden Simone Weil oradaydı. Solferino’nun çamurunda yaralılara su taşıyan Henri Dunant oradaydı.4 Bir de adı hiçbir kitapta geçmeyenler: Gazze’de enkazın altından çocuklarını çıplak elleriyle çıkaran babalar, yıkık bir okulun avlusunda kırık bir tahtaya tebeşirle ders yazmayı sürdüren öğretmenler, Saraybosna’da kuşatmanın son ununu yoğurup ekmeği üçe bölen, ikisini komşusunun kapısına bırakan kadınlar.
Gemi kimseye dinini, dilini, hangi kıtadan geldiğini sormamıştı. Yolcuların ortak yanı başkaydı: Çalışmışlar, kalp kırmamaya özen göstermişler, doğru bildikleri yerden ayrılmamışlardı. Hakkıyla, ahlakıyla yapılan iş zaten ibadete dönüşürdü; onlarınki de öyle olmuştu.
Bu gemi kimi zaman Medine’den, kimi zaman Saraybosna’dan, Gazze’den, Nebraska’nın tozlu bir kasabasından, Solferino’nun çamurundan kalkmıştı; kimi zaman bir darağacının gölgesinden, kimi zaman bir sarayın kilidinden. Yolcuların bir kısmı güvertede rüzgâra dönük duruyordu; bir kısmı ambarın karanlığında halat sarıyordu. Bazılarının bileğinde zincir izi, bazılarının göğsünde dikiş vardı. Gemi hiçbir limanda uzun kalmamıştı. Bir kıyıya yanaşır; iskele tahtası iner, biri biner, biri iner, halatlar çözülür ve gemi yeniden açılırdı. Varış diye bir şey yoktu; yalnızca yol vardı.
Errol bu son düşünceyle irkildi. İsimler gelip geçiyordu. Bugün bir caddeye verilen ad, elli yıl sonra kime ait olduğu bilinmeden söyleniyor, bir otobüs durağının tabelasında soluyordu. Kalan, geminin yönüydü. Soru da buna göre biçim değiştiriyordu. Gemide kimlerin olduğunu sormak kolaydı. Zor olan, kendisinin hangi yöne yürüdüğünü sormaktı.
Fakültenin demir kapısından çıkıp Miljacka’nın kıyısı boyunca Başçarşı’ya yürüdü. Nehir sonbaharın ilk yağmurlarıyla bulanmış, taş setlerin dibinde köpürerek akıyordu. Akşam güneşi Latin Köprüsü’nün kemerlerinin altına sızmış, suyun üstünde titrek bir bakır şerit gibi duruyordu.
Yıllardır anlattığı dersler zihninde sıraya girdi. Para ve banka dersinde, merkez bankasının faiz kararının kredi kanalından, varlık fiyatlarından, döviz kurundan geçerek reel ekonomiye nasıl ulaştığını tahtaya oklarla çizerdi; tebeşir tozu her seferinde ceketinin koluna yapışırdı. Mikroiktisatta tüketicinin bütçe kısıtı altında faydasını en büyüklediği noktayı, kayıtsızlık eğrisinin bütçe doğrusuna teğet olduğu yeri gösterirdi. Makroiktisatta IS-LM’den başlar, toplam talebi toplam arzla kesiştirir, Solow modelinde sermaye birikiminin bir durağan duruma nasıl yakınsadığını anlatırdı. Walras’ın genel dengesinde bütün piyasalar aynı anda temizlenirdi. Rasyonel beklentiler altında sistematik bir politika kimseyi uzun süre yanıltamazdı.
Bütün bu modellerin içinde sessiz bir varsayım duruyordu ve Errol onu ilk kez bu kadar açık görüyordu: iskonto oranı. Her modelde gelecek bugünden daha az ederdi. Bir yıl sonraki ekmek, bugünkü ekmeğin ancak bir kesri sayılırdı. Rasyonel insan bugünü seçerdi.
Gemidekiler bu hesabı tersine çevirmişlerdi. Hiç göremeyecekleri bir geleceği avuçlarındaki bugünden daha değerli saymışlardı. Bir iktisatçı buna irrasyonel derdi. Errol ise o akşam, yıllardır öğrettiği zarif denklemlerin insanın en ağır kararları karşısında sustuğunu düşünüyordu. “Asıl iktisat,” diye geçirdi içinden, “bir ömrü neye harcadığımızın muhasebesi.”
Kovači Şehitliği’ne çıkan dar, Arnavut kaldırımlı yokuşta nefesi daraldı. Tepede beyaz taşlar sıra sıra dizilmişti; ince, uzun, başları sarıklı taşlar, akşamın son ışığında birer mum gibi parlıyordu. Çoğunun üstündeki ölüm tarihi aynı dört yılın içine sığıyordu. İzzet Reis’in kabri sadeydi: alçak bir çit, birkaç solgun karanfil, yeşil bir örtü.
Mezarlığın bekçisi, Errol’dan on yaş kadar büyük görünen, sırtı hafifçe kamburlaşmış bir adam, sapı eskimiş süpürgesine dayanmış duruyordu. Yanına gelip ateş istedi. Errol çakmağını çaktı, sonra kendi sigarasını da yaktı.
“Kuşatmada sigara paraydı,” dedi bekçi, dumanı burnundan bırakarak. “Fabrika bir gün bile durmadı, biliyor musun? Drina basıyorlardı. Sigara kâğıdı bitince kitap sayfasına sardılar. Benim payıma bir keresinde bir Tolstoy romanının sayfası düşmüştü. Yakmadan önce okudum. Bir köylü bir avuç tohumu toprağa serpiyordu; o kadarını hatırlıyorum.”
Errol güldü. Kısa, kendi kulağına bile yabancı gelen bir gülüştü bu. İkisi yan yana durup sigaralarını sonuna kadar içtiler. Errol uzun zamandır bir sigarayı böyle, acele etmeden, yarıda bırakmadan bitirmemişti. Aralarında uzun bir sessizlik oldu. Bu sessizlikte eksik bir şey yoktu. Bekçi adını söyledi; Errol da kendi adını. Sonra bekçi süpürgesini alıp öbür sıraya geçti, taşların arasındaki yaprakları toplamaya başladı.
Errol bir süre onu izledi. Adam her taşın dibini aynı özenle süpürüyordu; üstünde ad yazanların da, yalnızca bir tarihten ibaret olanların da. Gemiye bir yerden bilet alınmadığını o an anladı. Gemi bir limanda beklemiyordu. Ona her gün yeniden biniliyordu: yarıda bırakılmamış bir işle, tutulan bir sözle, bir mezar taşının dibine eğilmiş bir süpürgeyle. Bir gün inmek de mümkündü.
Güneş Igman’ın ardına çekildiğinde Gazi Hüsrev Bey Camii’nin minaresinden akşam ezanı yükseldi. Hemen arkasından Katedral’in çanı duyuldu, sonra Eski Ortodoks Kilisesi’ninki. Saraybosna’da bu sesler yüzyıllardır birbirinin üstüne düşmeden, aynı havada, aynı damların üstünde birlikte dolaşırdı.
Errol yokuştan aşağı indi. Şehrin ışıkları birer birer yanıyordu. Yaşayan, yaralarını sıvasının altında taşıyan, her akşam yeniden kurulan bir şehirdi bu. Yürürken artık gemiye alınıp alınmayacağını sormuyordu. Bu soru bir varış yeri varsayıyordu ve böyle bir yer yoktu.
Varılacak bir liman yoktu. Yol vardı ve o, yeniden yolcuydu.
— son —
Öyküdeki kişi adlarının bir kısmı kurmacadır; tarihî kişiler kimi yerde değiştirilmiş adlarla anılır.
Notlar
-
Kur’ân-ı Kerîm, Bakara Suresi, 286. ayetin ilk cümlesinin anlamı: “Allah hiçbir kimseye gücünün yeteceğinden fazlasını yüklemez.” ↑
-
Annemarie Schimmel (1922–2003), Alman şarkiyatçı; Mevlânâ’nın şiirlerini Almancaya çevirmiş, tasavvuf ve İslam edebiyatı üzerine yazmıştır. ↑
-
Lev Tolstoy, Kasım 1910’da Yasnaya Polyana’dan ayrıldıktan birkaç gün sonra Astapovo istasyonunda ölmüştür. ↑
-
Henri Dunant, 1859 Solferino Muharebesi’nde gördüklerini Un souvenir de Solférino (Solferino’dan Bir Anı, 1862) adlı kitabında anlatmış; bu kitap Kızılhaç’ın kuruluşuna öncülük etmiştir. ↑